Papież Leo XIV i encyklika o AI: Watykan przemawia w sprawie godności człowieka

Papież Leo XIV opublikuje w poniedziałek przełomową encyklikę poświęconą ochronie godności człowieka w erze sztucznej inteligencji. Dokument nosi tytuł „Magnifica Humanitas” i stanowi pierwsze takie oficjalne stanowisko Kościoła katolickiego wobec rewolucji AI.

Watykańska uroczystość będzie miała niecodzienny charakter. Obok papieża i czołowych teologów katolickich pojawi się Chris Olah, współzałożyciel Anthropic, jednej z najbardziej wpływowych firm AI na świecie. To połączenie budzi zarówno zainteresowanie, jak i kontrowersje.

Encyklika, której wszyscy wypatrywali

Leo XIV podpisał encyklikę 15 maja, w 135. rocznicę podpisania „Rerum Novarum” przez Leona XIII. To nieprzypadkowe nawiązanie. Papież już w dniu wyboru w maju 2025 roku tłumaczył, że imię Leo przyjął właśnie z myślą o tym poprzedniku, którego encyklika z 1891 roku wyznaczała Kościołowi drogę przez burzliwy czas rewolucji przemysłowej. Teraz historia zatacza koło.

Już w piątek, podczas watykańskiej konferencji poświęconej AI, Leo nie gryzł się w język:

„We are truly experiencing an eclipse of the sense of what it means to be human” / „Naprawdę doświadczamy zaćmienia poczucia tego, co oznacza bycie człowiekiem”

Papież wskazał wprost na „bezwzględne promowanie i wdrażanie technologii kosztem godności ludzkiej” oraz na zagrożenia płynące z chatbotów, które „wykorzystują naszą potrzebę ludzkich relacji.”

Co znajdziemy w „Magnifica Humanitas”?

Charles Camosy, profesor teologii moralnej na Katolickim Uniwersytecie Ameryki, zapowiedział dokument podzielony jakby na dwie warstwy. Z jednej strony: kontynuacja wielowiekowej nauki katolickiej, przełożona na współczesne wyzwania. Z drugiej: konkretne postulaty i strategie działania wypracowane z myślą o erze AI. Camosy napisał do NBC News:

„Indeed, the very concept of the human seems up for grabs, and I strongly suspect the encyclical will push back firmly against that.” / „Sam koncept człowieczeństwa wydaje się dziś kwestionowany, i mocno podejrzewam, że encyklika stanowczo temu się sprzeciwi.”

Watykan szykuje też nową komisję interdepartamentalną ds. AI, której zadaniem będzie monitorowanie „potencjalnych skutków sztucznej inteligencji dla ludzi i całej ludzkości”. Leo XIV zatwierdził jej powołanie w ubiegłym tygodniu.

Anthropic przy papieskim tronie?

Przyglądając się tej uroczystości, trudno nie zadać pytania o to, co naprawdę reprezentuje obecność Chrisa Olaha z Anthropic. Można to odczytać pozytywnie: branża AI sama wyciąga rękę do instytucji moralnych i mówi „potrzebujemy dialogu.” To dobry sygnał. Z drugiej strony, Kościół ryzykuje, że stanie się elementem wizerunkowego PR-u dla firm, które budują systemy podważające fundamenty tego, co Watykan chce chronić. Pytanie, które warto postawić brzmi: czy to rzeczywiście dialog równoprawnych partnerów, czy subtelna próba legitymizacji? Szczerze, nie wiem. I myślę, że właśnie ta niewiedza jest powodem, dla którego ta encyklika jest ważna. Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl

Anthropic nie po raz pierwszy zabiega o dialog ze środowiskami religijnymi. W marcu i kwietniu tego roku firma zapraszała chrześcijańskich liderów do swojej siedziby na rozmowy o „duchowym rozwoju” systemów AI. Warto przypomnieć, że Anthropic publicznie przyznało, iż szkoli swojego asystenta Claude według specjalnej konstytucji, opisywanej wewnętrznie jako dokument „duszy” systemu. Jak zapisano w blogowym poście ze stycznia, ta konstytucja „wyraża i kształtuje tożsamość Claude’a.”

Chris Olah skomentował swój udział w wydarzeniu wpisem na platformie X:

The questions posed by AI are bigger than the AI community. We urgently need the world – religions, civil society, academics, governments – to participate in creating a positive outcome.

I'm glad the Catholic Church is engaging, and honored to speak at the presentation. https://t.co/l3BnKr3UZH

— Chris Olah (@ch402) May 18, 2026

Teolodzy: AI nie ma i nie będzie miała duszy

Nie wszyscy jednak przyjmują ten dialog entuzjastycznie. Will Jones z Future of Life Institute, organizacji zajmującej się ryzykami transformatywnych technologii, stawia sprawę jasno:

„I think most religious people, and certainly people from most Abrahamic faiths, would object to the idea that a system like Anthropic’s Claude could ever have personhood.” / „Myślę, że większość osób wierzących, a z pewnością wyznawcy religii abrahamowych, sprzeciwiłaby się idei, że system taki jak Claude mógłby kiedykolwiek posiadać podmiotowość osobową.”

Jones dodaje jednak, że godność ludzka nie jest czymś, co można „utracić”, ale można ją „zbezcześcić, podkopać i nadużyć.” I właśnie tę perspektywę spodziewa się znaleźć w encyklice.

Watykański ekspert AI, franciszkanin Paolo Benanti, jeden z kluczowych doradców papieża, sformułował to jeszcze ostrzej w grudniu ubiegłego roku:

„For the Christian believer, human intelligence is distinct and sacred, characterized by a capacity for wisdom, moral reasoning, and an orientation toward truth and beauty. These are qualities of the soul — the 'divine spark’ — not the output of probabilistic computation.” / „Dla chrześcijanina ludzka inteligencja jest wyjątkowa i święta, charakteryzuje ją zdolność do mądrości, rozumowania moralnego i orientacji ku prawdzie i pięknu. To cechy duszy – 'bożej iskry’ – a nie wynik probabilistycznych obliczeń.”

Dlaczego to ważne też poza Watykanem

Kilka faktów warto zestawić:

• encyklika to dokument skierowany do wszystkich biskupów Kościoła katolickiego na świecie, czytany przez ponad miliard wiernych
• „Rerum Novarum” z 1891 roku realnie wpłynęła na kształt praw pracowniczych i myśl społeczną XX wieku
• rosnąca krytyka AI obejmuje jej wpływ na środowisko, edukację i strukturę społeczną
• Anthropic jako firma jawnie angażuje się w dialog z instytucjami religijnymi i etycznymi

Watykan przemawia rzadko, ale kiedy przemawia, nie czyni tego bez powodu. „Magnifica Humanitas” może okazać się dokumentem, do którego będziemy wracać jeszcze przez lata.