Zwój papirusa zwęglony przez erupcję Wezuwiusza w 79 roku n.e. przemówił po raz pierwszy od niemal dwóch tysiącleci. Naukowcy, przy wsparciu sztucznej inteligencji, odczytali 20 kolumn ukrytego tekstu z papirusu PHerc 1667, bez fizycznego rozwijania manuskryptu.
Kluczowe fakty:
- Naukowcy przy wsparciu sztucznej inteligencji odczytali 20 kolumn tekstu ze zwęglonego papirusu PHerc 1667 bez jego fizycznego rozwijania – wyniki ogłoszono 25 czerwca 2026 roku podczas konferencji w Neapolu.
- Odkryty tekst to traktat filozofii stoickiej datowany na II lub późny III wiek p.n.e., będący jednym z najstarszych zwojów w kolekcji herkulańskiej; analiza treści wskazuje na autorstwo Chryzypa ze Soloi.
- Odczytanie zwoju jest osiągnięciem Vesuvius Challenge – globalnego konkursu zainicjowanego w 2023 roku przez prof. Brenta Sealesa z Uniwersytetu Kentucky, który przyznał dotąd ponad 1,8 miliona dolarów nagród dla zespołów rozwijających algorytmy uczenia maszynowego.
Wyniki ogłoszono 25 czerwca 2026 roku podczas konferencji naukowej w Neapolu. To kolejne osiągnięcie Vesuvius Challenge, globalnego konkursu zainicjowanego w 2023 roku przez prof. Brenta Sealesa z Uniwersytetu Kentucky, który do tej pory przyznał ponad 1,8 miliona dolarów w nagrodach dla zespołów rozwijających algorytmy uczenia maszynowego do wirtualnego rozwijania i odczytywania zwojów herkulańskich.
Znajdź dostawcę, partnera lub narzędzie dla swojego biznesu, a jeśli prowadzisz firmę, która w swoim DNA ma AI, skorzystaj z możliwości bezpłatnego dodania swojej firmy.
Co skrywa zwój PHerc 1667?
Odkryty tekst to traktat filozofii stoickiej, datowany na II lub późny III wiek przed naszą erą. Spośród setek zwojów odzyskanych z biblioteki luksusowej willi w Herkulanum, PHerc 1667 wyróżnia się wiekiem: jest jednym z najstarszych w całej kolekcji. Tytuł i autor pozostają nieznani, ale treść i kontekst wskazują palcem na konkretną postać.
Dr Federica Nicolardi, papirolożka z Uniwersytetu Federico II w Neapolu, stwierdziła: „Nie mamy całego zwoju, ale ten, który przetrwał, został rozwinięty, co jest niezwykle ważnym wynikiem, bo pokazuje, że potrafimy kompletnie rozwijać te obiekty” / „We don’t have the full scroll, but the surviving object was unwrapped and that’s a very important result because it shows that we are able to unwrap these objects completely.”
Analiza treści wskazuje na autorstwo Chryzypa ze Soloi, trzeciego z kolei scholarchy Szkoły Stoickiej (ok. 280-206 p.n.e.), uznawanego za jednego z najwybitniejszych systematyzatorów stoicyzmu. Z ponad 700 dzieł, jakie mu przypisywano, żadne nie przetrwało w całości, a jedynie fragmenty cytowane przez innych autorów. Hipotezę o Chryzypie autorstwa wzmacnia wzmianka w tekście o jego siostrzeńcu i uczniu, Aristokreonie.
Obecność tekstu stoickiego w bibliotece zdominowanej przez pisma epikurejskie nie jest jednak szczególnym zaskoczeniem, jak wyjaśnia Nicolardi: stoicy i epikurejczycy byli rywalizującymi szkołami, ale polemiki między nimi były zjawiskiem powszechnym. Możliwe zatem, że autor był epikurejczykiem prowadzącym ideologiczny spór z przeciwnikiem.
Hormē i phronesis, czyli co mówi tekst
Odczytane kolumny rozwijają dwa stoickie pojęcia. Pierwsze to hormē (gr. impuls, popęd): autor ostrzega, że brak rozumowej kontroli nad zachowaniem prowadzi do szkodliwych namiętności i odejścia od własnych celów. Drugie to phronesis (gr. roztropność, mądrość praktyczna) uznawana w stoicyzmie za najwyższą z cnót.
W jednym z pasaży czytamy: „Zbadamy coś, ale nie pojmiemy tego, jeśli w jakiś sposób oddalimy się od siebie i od naszej własnej natury” / „We will inquire into something, but we will not grasp it, if in some way we depart from ourselves and from our own nature.”
To zdanie, napisane ponad dwa tysiące lat temu, brzmi uderzająco współcześnie. Myśl, że wiedza jest nieosiągalna bez zakorzenienia we własnej naturze i rozumie, to coś, czego żaden algorytm nam nie wyjaśni. Ale to właśnie algorytm sprawił, że możemy je dziś przeczytać.
Chcesz czytać więcej treści związanych z AI?
Dodaj AIPORT.pl do preferowanych źródeł Google
Jak działa wirtualne rozwijanie zwojów
Fizyczna struktura zachowanego PHerc 1667 jest opłakana: w pewnym momencie historycznym zwój pękł na pół, wcześniejsze próby jego otwierania spowodowały odpadanie i rozpad zewnętrznych warstw. To, co pozostało, ma zaledwie 8 cm wysokości i 2 cm szerokości, czyli połowę oryginalnych wymiarów.
Metoda, dzięki której mimo to udało się odczytać tekst:
- Zwój skanuje się z użyciem wysokorozdzielczych obrazów rentgenowskich (tomografia synchrotronowa)
- Algorytmy uczenia maszynowego, wytrenowane przez zespoły konkursu Vesuvius Challenge, uczą się wykrywać subtelne różnice w strukturze włókien papirusu, które odpowiadają śladom atramentu
- Modele wirtualnie „rozwijają” trójwymiarową strukturę zwoju i rekonstruują płaskie powierzchnie z zapisanym tekstem
- Papirolodzy analizują odczytane kolumny i interpretują treść
Wcześniej, w ramach konkursu, Luke Farritor, stażysta SpaceX, oraz Youssef Nader, doktorant w Berlinie, niezależnie od siebie odkryli to samo greckie słowo, πορφύραc (purpura), w wnętrzu zapieczętowanego zwoju. To odkrycie potwierdziło działanie technologii i dowiodło, że zwoje można odczytywać bez ich otwierania.
Sztuczna inteligencja robi tu coś, czego nie potrafi żaden skaner czy kamera: uczy się widzieć atrament tam, gdzie ludzkie oko widzi jedynie zwęgloną masę. To nie jest metafora. Algorytmy wykrywają różnice gęstości włókien w zakresie niedostrzegalnym dla człowieka. Z perspektywy redakcji AIPORT.pl zastanawiam się jednak, co się stanie, gdy to samo podejście zastosujemy do dokumentów historycznych z zupełnie inną zawartością, mniej wygodną dla różnych stron. Archeologia i AI to związek, który otwiera drzwi nie tylko do starożytności, ale i do całkiem nieodległej przeszłości.
Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl
Odkrycie w odkryciu: Filodemos pisał serię
Przy okazji prac nad PHerc 1667 wirtualnie rozwinięto inny zwój, w którym odnaleziono inskrypcję: „Filodemos, O bogach, Księga 8.” To pierwsza w historii potwierdzenie, że dzieło epikurejskiego filozofa Filodemosa z Gadary O bogach było wielotomową serią. Do tej pory znana była tylko pierwsza księga.
Nicolardi skomentowała to odkrycie słowami: „Te nieotwarte zwoje herkulańskie wyglądają jak martwe księgi, ale nimi nie są. Zaczynają mówić ponownie” / „These unopened Herculaneum Scrolls look like dead books, but they’re not. They’re starting to speak again.”
Skala projektu i kontekst rynkowy
Vesuvius Challenge to projekt finansowany częściowo przez darczyńców z Doliny Krzemowej. Do tej pory przyznano ponad 1,8 miliona dolarów nagród za przełomy w odczytywaniu zwojów. W ramach pierwszej edycji konkursu trójka laureatów podzieliła się nagrodą główną w wysokości 700 000 dolarów za ujawnienie 15 częściowych kolumn tekstu w innym zwoju, PHerc.Paris4.
Obecnie trwają prace nad 27 zwojami, choć procedura pozostaje czasochłonna. W lipcu 2025 roku prof. Seales wraz z międzynarodowym konsorcjum pozyskał europejski grant badawczy ERC Synergy o wartości ok. 13,5 miliona dolarów (11,5 miliona euro) na projekt „UnLost: Uncovering Lost Knowledge from the Ancient Library of Herculaneum.”
Prof. Seales skomentował tegoroczne osiągnięcie słowami: „Ludzie wiedzą już, że to jest możliwe i teraz badamy, co teksty faktycznie oznaczają. Dla mnie to jest Mistrzostwa Świata. Właśnie wygrałem Mistrzostwa Świata: to moje zwycięstwo.” / „People now know that this can be done and now we’re exploring what [the texts] actually mean. For me that’s the World Cup. I just won the World Cup: that’s my victory.”
Za każdą polską firmą AI stoi konkretny człowiek z imieniem i nazwiskiem, często ten sam w kilku miejscach naraz, i to właśnie ludzie, nie tabelki finansowania, są prawdziwym bohaterem tego artykułu.
Co to oznacza w szerszym kontekście?
Biblioteka Willi Papirusów w Herkulanum to jedyna kompletna starożytna biblioteka, jaka przetrwała do naszych czasów. To jedyna ocalała biblioteka z czasów starożytnych zawierająca głównie teksty greckie i łacińskie, odkryta w swoim oryginalnym otoczeniu. Przez stulecia była praktycznie niedostępna, bo próba fizycznego rozwinięcia zwojów kończyła się ich zniszczeniem.
Dziś wirtualne metody pozwalają dotrzeć do treści bez dotykania oryginałów. Pytanie nie brzmi już „czy da się odczytać”, ale „ile jeszcze czeka na odkrycie?” W bibliotece herkulańskiej znajdują się setki zwojów. Mogą zawierać zagubione tragedie Sofoklesa, mowy Cycerona, traktaty Arystotelesa, których odpisy zaginęły w ciągu wieków.
Albo, jak sugeruje PHerc 1667, stoicką filozofię moralna ze starożytności, która z zaskakującą precyzją opisuje dylematy nowoczesnych umysłów.
Źródła i metodologia
Artykuł powstał na podstawie analizy redakcji AIPORT.pl oraz dodatkowych źródeł, w tym artykułu The Guardian z 24.06.2026 oraz materiałów National Geographic, Vesuvius Challenge, University of Kentucky i Wikipedii. Cytaty dr Federiki Nicolardi i prof. Brenta Sealesa zweryfikowano z oryginalnym anglojęzycznym materiałem źródłowym. Komentarz redakcyjny i ocena kontekstu branżowego: Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl. Artykuł będzie aktualizowany w miarę pojawiania się nowych informacji na temat odczytanych zwojów herkulańskich.
