Czy AI okrada nas z umysłu? Naukowcy zbadali, co dzieje się z mózgiem, gdy za dużo delegujemy

Chatboty stały się dla milionów ludzi czymś w rodzaju domowego asystenta od wszystkiego. Piszą maile, streszczają dokumenty, planują tydzień, podejmują decyzje. Granica między „narzędzie mi pomaga” a „narzędzie myśli za mnie” rozmywa się szybciej, niż zdążyliśmy to zauważyć.

I właśnie teraz nauka zaczyna zadawać pytania, które powinny nas zatrzymać.

„Bezduszne” eseje i niepokój badaczki z MIT

Nataliya Kosmyna, badaczka z MIT Media Lab, zajmuje się relacją człowieka z technologią. Pewnego dnia przeglądała listy motywacyjne kandydatów na staż i poczuła coś dziwnego. Teksty były eleganckie, rozbudowane, poprawne językowo. Problem polegał na tym, że brzmiały identycznie i były pozbawione jakiegokolwiek osobistego rysu. Dwa nauczycielki języka angielskiego, poproszone o ocenę podobnych esejów, określiły je po prostu jako „bezduszne”.

Kosmyna domyśliła się, że autorzy korzystali z ChatGPT, Gemini albo Claude. I postanowiła to zbadać porządnie.

Eksperyment z elektrodami na głowie

Przez cztery miesiące naukowcy wyposażyli 54 studentów z pięciu uczelni w okolicach Bostonu w zestawy EEG, monitorujące aktywność fal mózgowych. Podzielono ich na trzy grupy: „brain-only” (bez żadnych narzędzi), korzystający z wyszukiwarki Google oraz korzystający z ChatGPT. Wszyscy pisali eseje w stylu testu SAT, wymagające złożonego myślenia analitycznego.

Wyniki były jednoznaczne. Uczestnicy, którzy korzystali wyłącznie z ChatGPT, wykazali najniższy poziom zaangażowania mózgu i „konsekwentnie osiągali gorsze wyniki na poziomie neuronalnym, językowym i behawioralnym”. Co więcej, badacze zaobserwowali niepokojący trend: z czasem studenci coraz rzadziej używali chatbota jako punktu wyjścia do własnych przemyśleń, a coraz częściej po prostu kopiowali gotowe odpowiedzi.

Niektóre wskaźniki wskazywały na nawet 55-procentowy spadek aktywności poznawczej w porównaniu z grupą piszącą samodzielnie. Ale najbardziej niepokojący był inny szczegół: efekty utrzymywały się nawet po zakończeniu eksperymentu. Kiedy uczestnicy przestali używać AI, ich aktywność mózgowa nadal pozostawała obniżona. Mózg, raz przyzwyczajony do wygody, nie spieszył się z powrotem za kierownicę.

Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl:

Czytam te badania z mieszanymi uczuciami i nie zamierzam udawać, że mnie nie dotyczą. Sam korzystam z AI codziennie, podobnie jak większość redakcji technologicznych na świecie. I rozumiem wartość tych narzędzi. Pytanie brzmi jednak nie „czy używać AI”, tylko „jak i kiedy”. Badanie MIT nie mówi, że AI jest złem. Mówi, że pasywne delegowanie myślenia ma cenę neurologiczną. To różnica, którą warto rozumieć. Z drugiej strony: nie mamy jeszcze długoterminowych danych na dużej grupie, badanie nie przeszło pełnej recenzji naukowej, a próba 54 studentów z jednego obszaru geograficznego to za mało, by wyciągać rewolucyjne wnioski. Ale sygnał jest wystarczająco niepokojący, żeby postawić pytanie: czy w szkołach, uczelniach i firmach zdążyliśmy wypracować świadomą kulturę używania AI, zanim ta kultura ukształtowała się sama, bez nas?

Wharton dorzuca swoje: „poznawcza rezygnacja”

Badanie MIT nie jest odosobnione. Naukowcy z Wharton School na Uniwersytecie Pensylwanii opisali zbliżone zjawisko, które nazwali „cognitive surrender” (poznawczą rezygnacją). Chodzi o sytuację, gdy użytkownik przyjmuje odpowiedź AI bez jej weryfikowania, pomijając zarówno intuicję, jak i świadome rozumowanie.

Autorzy badania rozszerzają słynny model Daniela Kahnemana, który dzielił ludzkie myślenie na System 1 (szybkie, intuicyjne) i System 2 (wolne, analityczne), dodając System 3: sztuczną kognicję, czyli zewnętrzne, zautomatyzowane przetwarzanie informacji przez algorytm.

Wyniki eksperymentów są niepokojące. Uczestnicy konsultowali się z AI w ponad połowie przypadków, podążali za jej wskazówkami w 93% sytuacji, gdy AI miała rację, ale też w około 80% sytuacji, gdy AI celowo popełniała błędy, które badacze ukryli w wynikach.

Badacze zastrzegają jednak, że poznawcza rezygnacja nie jest z definicji czymś złym. Gdy system AI konsekwentnie przewyższa człowieka w danym zadaniu, „podporządkowanie się statystycznie lepszemu systemowi może być adaptacyjne, a nawet optymalne”.

Nie to jest problem. Problem jest gdzie indziej

Eksperci wyraźnie zaznaczają, że AI jako narzędzie pozostaje wartościowe. Kluczowe jest to, jak się z nim obchodzić.

Raport z eksperymentu MIT wcale nie zaleca zaprzestania używania AI. Wręcz przeciwnie, zauważa, że grupa korzystająca z ChatGPT ukończyła swoje zadania znacznie szybciej niż pozostałe.

Istotna różnica leżała gdzie indziej. Niewielka część uczestników używała chatbota inaczej: nie jako źródła gotowych odpowiedzi, ale jako rozmówcy do weryfikacji własnych pomysłów. To właśnie ta podgrupa osiągała najlepsze wyniki.

Kosmyna proponuje prostą zasadę: najpierw własna praca, dopiero potem wsparcie AI. Vivienne Ming, neurobiolog obliczeniowa, idzie dalej i proponuje metodę „nemesis prompt” – czyli prośbę skierowaną do chatbota, by aktywnie kwestionował nasze rozumowanie i wskazywał słabe punkty w argumentacji. W takim układzie AI nie wyręcza, lecz zmusza do głębszego myślenia.

Badacze wskazują też, kto jest szczególnie narażony:

• młodzi użytkownicy, których zdolność krytycznego myślenia dopiero się kształtuje
• osoby z wysokim poziomem zaufania do AI i niską potrzebą poznawczą
• studenci i uczniowie, którzy traktują chatbot jako skrót, nie jako narzędzie nauki

Historia się powtarza

To nie pierwsza technologia, która zmieniała nasze mózgi. Po upowszechnieniu internetu badacze opisali „efekt Google” – tendencję do niezapamiętywania informacji, bo wiemy, że zawsze możemy je wyszukać. Długoletnie korzystanie z GPS wiązano z osłabieniem pamięci przestrzennej. Każde nowe narzędzie, które przejmuje część naszej pracy poznawczej, zostawia swój ślad.

AI jest jednak inną grą. Samo MIT Media Lab podkreśla, że badanie ma swoje ograniczenia: nieduża próba, jednorodna geograficznie i wiekowo, brak pełnej recenzji naukowej. Naukowcy proszą, by traktować wyniki jako wstępne i zachować ostrożność przy wyciąganiu wniosków.

Jednocześnie laboratorium Kosmyny wprost prosi dziennikarzy, by nie używali słów „przerażający”, „ogłupiający” ani „szkodliwy” przy opisywaniu tych badań. To ważne zastrzeżenie.

Ale sygnał, który wysyłają kolejne badania, jest spójny: mózg jest jak mięsień. Jeśli przestajemy go używać, słabnie. A pytanie „jak korzystać z AI, żeby na tym nie tracić” jest dziś ważniejsze niż kiedykolwiek.