Levent Alpöge, matematyk zatrudniony w Anthropic, ogłosił w piątek 20 listopada 2026 r., że wspólnie z modelem Claude znalazł dowód hipotezy Riemanna, najsłynniejszego otwartego problemu matematyki. Andrew Sutherland z MIT niezależnie skompilował ten dowód w języku Lean i ocenia, że szansa na to, że coś jest w nim nie tak, jest „w przybliżeniu zerowa”.
- Levent Alpöge z Anthropic ogłosił 20 listopada 2026 r., że wspólnie z modelem Claude udowodnił hipotezę Riemanna oraz uogólnioną hipotezę Riemanna (GRH), publikując dowód wyłącznie jako formalizację w Lean 4 liczącą 175 187 plików.
- Andrew Sutherland z MIT niezależnie skompilował dowód i potwierdził, że wszystkie moduły przeszły weryfikację bez błędów, opierając się wyłącznie na trzech standardowych aksjomatach Lean, choć wciąż trwają testy sprawdzające, czy kod dowodzi dokładnie klasycznej hipotezy Riemanna.
- Tego samego dnia Ravi Vakil ze Stanforda opublikował szkic „całkowicie ludzkiego" dowodu uogólnionej hipotezy Riemanna autorstwa Alessandra Masulla, który pracował nad nim 12 lat bez udziału AI, jednak dowód ten nie ma jeszcze formalizacji w Lean.
Alpöge opisał swoje ogłoszenie w czterostronicowej notatce zatytułowanej „Remark”, opublikowanej na jego stronie. Pisze w niej: „Wierzę, że pracując z Claude’em, odkryłem dowód hipotezy Riemanna” / „I believe I have, working with Claude, discovered a proof of the Riemann Hypothesis”. Jeśli dowód się obroni, będzie to pierwszy przypadek, w którym sztuczna inteligencja miała tak duży udział w rozwiązaniu problemu milenijnego uznawanego przez matematyków za ten najważniejszy.
Hipoteza Riemanna czekała na dowód 167 lat
Hipoteza Riemanna dotyczy zer funkcji dzeta Riemanna i zakłada, że wszystkie jej nietrywialne zera mają część rzeczywistą równą 1/2. Ma to bezpośredni związek z tym, jak liczby pierwsze rozkładają się na osi liczbowej. Bernhard Riemann sformułował ją w 1859 r. Clay Mathematics Institute umieścił ją wśród siedmiu problemów milenijnych i za jej rozwiązanie wyznaczył nagrodę w wysokości 1 mln dolarów.
Alpöge twierdzi, że jego dowód obejmuje również uogólnioną hipotezę Riemanna (GRH, Generalized Riemann Hypothesis). To znacznie szersze twierdzenie, które według opisów archiwum dotyczy wszystkich funkcji L Dirichleta. Funkcje L Dirichleta to rodzina funkcji opisujących, jak liczby pierwsze rozkładają się między różnymi resztami z dzielenia.
Teza Riemanna jest tak ważna, bo stoi na niej ogromna część teorii liczb. Marek Wolf z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego pisał w publikacji wydanej przez PAN, że „zapewne kilka tysięcy twierdzeń zaczyna się od słów: «Załóżmy prawdziwość Hipotezy Riemanna, wtedy…»”. Gdyby dowód okazał się poprawny, wszystkie te wyniki warunkowe stałyby się po prostu twierdzeniami.
Dowód istnieje tylko jako kod Lean, bez wersji dla ludzi
Alpöge nie opublikował klasycznej pracy matematycznej. Udostępnił formalizację w Lean 4. To język i system, w którym komputer sprawdza każdy krok logiczny dowodu. Według zestawienia serwisu CASRAI archiwum ma 14 części i zawiera 175 187 plików Lean. Spakowane zajmuje 239,3 MB, a po rozpakowaniu ponad 61,5 GB.
Czytelnej dla człowieka wersji dowodu na razie nie ma. TechCrunch relacjonuje, że Alpöge czuł się nieswojo, publikując dowód bez ludzkiego wyjaśnienia, i zobowiązał się nad takim wyjaśnieniem pracować. Swoją pracę z modelem opisał jako „strumień świadomości” („stream-of-consciousness jaunt”), który polegał na wspólnym z Claude’em odnajdywaniu kolejnych elementów rozumowania.
Alpöge wyjaśnia też, dlaczego ogłosił wynik akurat teraz. Napisał, że „dokładny moment jest fatalny” / „The precise timing is horrible”. Ogłoszenie zbiegło się z debiutem Anthropic na giełdzie. Według TechCrunch Alpöge w poprzednią niedzielę wieczorem napisał do prezesa Anthropic Dario Amodeia z pytaniem, jak ogłosić wynik.
Andrew Sutherland z MIT: dowód się kompiluje, czekamy na ostatni test
Pierwszy etap weryfikacji zakończył się pomyślnie. Andrew Sutherland, matematyk z MIT, oraz inni uczestnicy dyskusji na czacie Zulip społeczności Lean skompilowali dowód Alpöge’a niezależnie i nie napotkali błędów.
„Dowód w Lean został skompilowany i niezależnie sprawdzony przez jądro Lean przy użyciu tylko trzech standardowych aksjomatów” / „The Lean proof has been compiled and independently rechecked by the Lean kernel with only the three standard axioms”, powiedział Sutherland w rozmowie ze Scientific American.
Na stan weryfikacji na 21 listopada 2026 r. składają się następujące elementy:
- Potwierdzone: kompilacja wszystkich 175 187 modułów bez błędów (według zestawienia opartego na panelu weryfikacyjnym Sutherlanda),
- Potwierdzone: główne twierdzenia opierają się wyłącznie na standardowych aksjomatach Lean (propext, Classical.choice, Quot.sound),
- W toku: test tzw. komparatorem, który ma sprawdzić, czy kod nie redefiniuje znaczenia symboli użytych w samym twierdzeniu,
- W toku: sprawdzenie, czy sformułowanie w Lean na pewno odpowiada klasycznej hipotezie Riemanna,
- Nie rozpoczęte: ludzkie zrozumienie dowodu i recenzja naukowa.
Sutherland, który kiedyś mówił Scientific American, że nie chciałby spotkać AI zdolnej udowodnić hipotezę Riemanna, teraz nazywa ogłoszenie „historycznym momentem” / „an historic moment”.
Pierwszy raz widzę sytuację, w której maszyna sprawdza dowód, zanim jakikolwiek człowiek go zrozumie. To odwraca porządek, w jakim matematyka działała przez stulecia. Dotąd dowód najpierw przekonywał ludzi, a dopiero potem ewentualnie trafiał do formalizacji.
Sama weryfikacja w Lean robi na mnie wrażenie, bo nie jest to oświadczenie firmy, które trzeba przyjąć na wiarę. Kod może skompilować każdy, i niezależni matematycy już to zrobili. Nie zamierzam jednak udawać, że kontekst nie ma znaczenia: ogłoszenie pada dzień po debiucie Anthropic na giełdzie, a autor jest pracownikiem tej firmy. Dlatego ostatni test, czyli sprawdzenie, czy kod dowodzi dokładnie tego, co twierdzi, jest dla mnie ważniejszy niż wszystkie zachwyty.
Zostaje pytanie, na które nikt nie ma dziś dobrej odpowiedzi. Czy dowód, którego żaden człowiek nie rozumie, rozwiązuje problem w takim sensie, w jakim zależało na tym matematykom? Formalnie tak. Ale matematyka zawsze miała służyć rozumieniu, nie tylko odhaczaniu twierdzeń.
Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl
Lean sprawdza logikę, ale nie zastępuje recenzji
Kompilacja w Lean potwierdza, że każdy krok rozumowania jest logicznie poprawny. Nie potwierdza jednak automatycznie, że w kodzie zapisano właściwe twierdzenie. Według opisu archiwum główne twierdzenie odwołuje się do formalnej definicji funkcji dzeta z biblioteki Mathlib. Formalne sformułowanie hipotezy Riemanna (RiemannHypothesis) dodali do Mathlib David Loeffler i Michael Stoll w ramach projektu formalizacji funkcji dzeta i funkcji L.
Społeczność Lean ma doświadczenie z wadliwymi „dowodami”. W kwietniu 2025 r. Loeffler odpowiedział na Zulipie autorowi innej rzekomej formalizacji hipotezy Riemanna, że nie jest to poprawny dowód, bo kod jedynie definiował twierdzenie, zamiast je udowodnić. Przypadek Alpöge’a jest inny, bo przeszedł sprawdzenie jądrem Lean. Matematycy mimo to dopiero zaczynają analizę: Chris Birkbeck z University of East Anglia zwrócił na Zulipie uwagę na jeden z technicznych elementów dowodu, oszacowanie kohomologiczne, które jego zdaniem opiera się na argumencie typu automorphy lifting.
Nagroda Clay Mathematics Institute też nie jest bliska. Regulamin instytutu wymaga publikacji rozwiązania w kwalifikującym się czasopiśmie i co najmniej dwuletniego okresu, w którym środowisko może je badać, zanim instytut rozpatrzy przyznanie nagrody.
Kilka godzin później pojawił się drugi, „całkowicie ludzki” dowód
Tego samego dnia Ravi Vakil, profesor Uniwersytetu Stanforda i prezes American Mathematical Society, opublikował na swoim blogu szkic dowodu uogólnionej hipotezy Riemanna autorstwa Alessandra Masulla, stażysty podoktorskiego ze Stanforda. Według TechCrunch Masullo pracował nad nim 12 lat, a Vakil podkreślił, że przy dowodzie nie korzystano z AI.
Vakil napisał, że plan zakładał roczny pobyt Masulla na Stanfordzie i dopracowanie tekstu przed ogłoszeniem, ale po ogłoszeniu Alpöge’a uznał, że lepiej opublikować obecny szkic. Dowód Masulla nie ma formalizacji w Lean, więc na ocenę jego poprawności trzeba będzie poczekać dłużej. We wstępie Masullo pisze: „wciąż tu jesteśmy” / „we are still here”.
Rok, w którym AI weszła do czołówki matematyki
Ogłoszenie Alpöge’a zamyka serię wydarzeń z 2026 r., w których modele językowe zaczęły rozwiązywać problemy z najwyższej półki:
- lipiec: Alpöge przedstawił kontrprzykład dla hipotezy jakobianowej w trzech wymiarach, znaleziony według niego z pomocą modelu Claude Fable 5,
- sierpień: wewnętrzna badawcza wersja Claude’a udowodniła, że ponad 67,25 proc. nietrywialnych zer funkcji dzeta leży na prostej krytycznej i są one pojedyncze (wynik zweryfikowali Alpöge i Ralph Furman),
- 8 września: OpenAI ogłosiło rozwiązanie problemu Naviera-Stokesa, co wywołało spór z Tristanem Buckmasterem z NYU, który sugerował, że firma skorzystała z jego prywatnych prac prowadzonych z Alpöge’em,
- październik: według Scientific American jeden z wyników opublikowanych masowo przez OpenAI przyniósł wyraźny postęp w badaniu rozkładu liczb pierwszych.
Matematycy, z którymi rozmawiał Scientific American, mówią o potencjalnych konsekwencjach ostrożnie, zaczynając od „jeśli”. Hector Pasten z Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego w Chile porównał poprawny i zrozumiany dowód do „czegoś w rodzaju kamienia z Rosetty” / „something like a Rosetta Stone”, który domknąłby słownik między różnymi działami matematyki. Carlo Pagano z Concordia University, który jest też wizytującym badaczem w Google DeepMind, uważa za bardzo prawdopodobne, że nowe idee z dowodu otworzą nowe kierunki w teorii liczb.
Hipoteza Riemanna nie ma bezpośrednich zastosowań, które z dnia na dzień zmieniłyby bankowość albo internet. Jej znaczenie dla AI jest jednak trudne do przecenienia: mowa o problemie, przy którym najlepsi matematycy świata zgodnie mówili, że nie widzą drogi do rozwiązania.
Źródła i metodologia
Artykuł powstał na podstawie analizy redakcji AIPORT.pl oraz dodatkowych źródeł, w tym notatki Leventa Alpöge’a „Remark” z dnia 20.11.2026 oraz publikacji Scientific American, TechCrunch i Clay Mathematics Institute. Dane o archiwum Lean pochodzą z zestawienia serwisu CASRAI, a kontekst formalizacji w Mathlib z pracy Davida Loefflera i Michaela Stolla „Formalizing zeta and L-functions in Lean” (arXiv:2503.00959).
Cytaty Leventa Alpöge’a, Andrew Sutherlanda (MIT), Hectora Pastena i Alessandra Masulla zostały zweryfikowane z anglojęzycznymi publikacjami Scientific American i TechCrunch. Cytat Marka Wolfa pochodzi z jego tekstu „Czy fizyk udowodni Hipotezę Riemanna?” opublikowanego przez PAN.
Komentarz redakcyjny i ocena kontekstu branżowego: Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl.
Artykuł będzie aktualizowany w miarę pojawiania się nowych informacji o weryfikacji dowodu hipotezy Riemanna.
