Wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski napisał w swojej książce „Niewidzialna rewolucja. Jak AI przejmuje świat”, że sztuczna inteligencja nie wzięła się z rozważań naukowców ani z wyobraźni pisarzy science fiction. Zdanie z darmowego fragmentu wydanego przez Helion wywołało w sieci falę krytyki, bo dziedzina AI ma dobrze udokumentowany naukowy akt urodzenia: projekt badawczy z Dartmouth z 1955 r.
- Książka wicepremiera i ministra cyfryzacji Krzysztofa Gawkowskiego „Niewidzialna rewolucja. Jak AI przejmuje świat" (Helion, 312 stron) zawiera zdanie „Sztuczna inteligencja nie wzięła się z rozważań naukowców", które wywołało falę krytyki w sieci, ponieważ dziedzina AI ma dobrze udokumentowany naukowy akt urodzenia: wniosek badawczy złożony 31 sierpnia 1955 r. przez McCarthy'ego, Minsky'ego, Rochestera i Shannona, prowadzący do warsztatów w Dartmouth College w 1956 r.
- Według danych Eurostatu z 2025 r. z technologii AI korzystało zaledwie 8,4 proc. polskich przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 10 osób, co dało Polsce przedostatnie miejsce w UE – za liderem Danią (42 proc.) i tuż powyżej Rumunii (5,2 proc.).
- Myśl, którą Gawkowski próbował wyrazić, ma uznany poprzednik w historii dyscypliny: Pamela McCorduck w książce „Machines Who Think" (1979) opisała AI jako realizację „pradawnego pragnienia wykucia bogów", jednak – w odróżnieniu od ujęcia ministra – nie stawiała tego marzenia w opozycji do dokonań naukowców, lecz traktowała je jako motywację, a badania naukowe jako sposób jej realizacji.
Spór dotyczy pierwszego akapitu rozdziału „Odwieczne marzenie o stworzeniu”
„Niewidzialna rewolucja” trafiła do sprzedaży 12 listopada 2026 r. To książka o 312 stronach wydana przez Helion. Autor oficjalnie przedstawił ją w poniedziałek 16 listopada na konferencji prasowej w Warszawie. Według CyberDefence24 Gawkowski opisuje w niej wpływ AI na codzienne życie, pracę i administrację, uzależnienie urzędników od systemów rekomendacyjnych, których sami nie rozumieją, rosnącą władzę dostawców technologii oraz luki w odpowiedzialności za decyzje algorytmów. Na spotkaniu z mediami mówił, że „dzisiaj AI może ustawiać myślenie”.
Internauci najpierw spierali się o to, czy wstęp do książki napisała sztuczna inteligencja. Programista Christopher Keruac zwrócił jednak uwagę na inny fragment. Jak relacjonuje Spider’s Web, napisał na X, że „prawdziwe złoto kryje się w dalszych stronach darmowego fragmentu”. Chodzi o początek rozdziału „Odwieczne marzenie o stworzeniu”, który otwiera zdanie: „Sztuczna inteligencja nie wzięła się z rozważań naukowców”.
W dalszej części akapitu Gawkowski dodaje, że AI nie wymyślił też żaden XX-wieczny twórca science fiction. Pragnienie stworzenia sztucznego bytu wywodzi z ludzkiej obsesji stworzenia lepszego, trwalszego odbicia samych siebie i z marzenia o nieśmiertelności. Tak rozumiany projekt nazywa raczej „duchowym” niż technologicznym.
Dartmouth, Turing i McCulloch: dyscyplina AI powstała w pracach naukowców
Sama nazwa „artificial intelligence” pochodzi z dokumentu naukowego. 31 sierpnia 1955 r. czterech badaczy złożyło wniosek o zorganizowanie dwumiesięcznych warsztatów w Dartmouth College latem 1956 r.: John McCarthy (Dartmouth), Marvin Minsky (Harvard), Nathaniel Rochester (IBM) i Claude Shannon (Bell Telephone Laboratories). Wniosek opierał się na przypuszczeniu, że „każdy aspekt uczenia się lub jakąkolwiek inną cechę inteligencji” / „every aspect of learning or any other feature of intelligence” da się opisać na tyle precyzyjnie, by maszyna mogła je symulować.
Dartmouth nie było punktem zerowym. Wcześniejsze kamienie milowe to przede wszystkim prace z logiki, matematyki i neurofizjologii:
- 1943: neurofizjolog Warren McCulloch i logik Walter Pitts opisali matematyczny model sztucznego neuronu, od którego wywodzą się dzisiejsze sieci neuronowe.
- 1950: Alan Turing opublikował w czasopiśmie „Mind” artykuł „Computing Machinery and Intelligence”, w którym zadał pytanie, czy maszyny mogą myśleć, i zaproponował test nazwany później jego nazwiskiem.
- 1955-1956: wniosek McCarthy’ego, Minsky’ego, Rochestera i Shannona oraz warsztaty w Dartmouth, uznawane za narodziny AI jako osobnej dyscypliny naukowej.
Spider’s Web przypomina też o polskim wkładzie w podstawy logiki formalnej, z której korzystała wczesna informatyka. Chodzi o Jana Łukasiewicza i jego logikę wielowartościową oraz o semantykę Alfreda Tarskiego, obu ze Szkoły Lwowsko-Warszawskiej.
Pisarze science fiction nadali kształt marzeniu o myślących maszynach
Drugą część zdania ministra, o pisarzach science fiction, także trudno obronić. Karel Čapek wprowadził słowo „robot” w dramacie „R.U.R.” z 1920 r. Isaac Asimov sformułował Trzy prawa robotyki w opowiadaniu „Zabawa w berka” z 1942 r. Stanisław Lem w „Summie technologiae” z 1964 r. pisał o maszynach zdolnych do twórczości w czasach, gdy powszechnie uważano ją za wyłącznie ludzką domenę.
Science fiction nie zbudowała żadnego systemu AI. Ukształtowała jednak język i wyobraźnię, w której ta dziedzina się rozwijała. Od dekad posługują się nią także sami badacze, choćby wtedy, gdy dyskutują o regułach ograniczających zachowanie maszyn.
Czytam ten akapit jako skrót myślowy z książki pisanej dla szerokiej publiczności. Rozumiem, co autor chciał powiedzieć: pragnienie stworzenia sztucznego umysłu jest starsze niż komputery. To prawda i nie ma w niej nic kontrowersyjnego.
Problem w tym, że Gawkowski zestawił te dwie rzeczy jako alternatywę. Albo nauka, albo duchowe marzenie. Tymczasem AI to właśnie miejsce, w którym stare marzenie spotkało się z logiką, matematyką i inżynierią. Bez McCullocha, Turinga i Shannona marzenie zostałoby w mitach.
Dla mnie ważniejsze jest co innego. Autorem tego zdania jest minister odpowiedzialny za politykę cyfrową państwa, który w tej samej książce przekonuje, że urzędnicy muszą rozumieć technologie, z których korzystają. Takie zdanie powinna wyłapać redakcja wydawnictwa jeszcze przed drukiem. Czy ktoś w ogóle czytał ten rozdział z myślą o czytelniku, który zna historię informatyki? Mam co do tego wątpliwości.
Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl
Teza o „odwiecznym marzeniu” ma poważnego poprzednika
Myśl, którą Gawkowski próbował wyrazić, ma w historii AI uznany rodowód. Pamela McCorduck, autorka wydanej w 1979 r. książki „Machines Who Think”, jednej z pierwszych historii tej dziedziny, opisała AI jako realizację „pradawnego pragnienia wykucia bogów” / „ancient wish to forge the gods”. McCorduck prowadziła tę opowieść od mitów o złotych służebnicach Hefajstosa, przez Pygmaliona, do praskiego Golema.
McCorduck nie odbierała przy tym zasług naukowcom. W jej książce osobne rozdziały dostali McCulloch i Pitts oraz konferencja w Dartmouth. Pradawne marzenie było u niej motywacją, a badania naukowe sposobem jego realizacji. W tekście Gawkowskiego jedno wyklucza drugie i właśnie dlatego zdanie wywołało sprzeciw.
Spider’s Web przyznaje ministrowi rację w warstwie kulturowo-antropologicznej. Uważam to za uczciwą ocenę. Akapit broniłby się, gdyby nie pierwsze zdanie.
Autor książki odpowiada za cyfryzację kraju z jednym z najniższych odsetków firm korzystających z AI w UE
Krytyka ma również wymiar praktyczny. Według Eurostatu w 2025 r. z technologii AI korzystało 20 proc. przedsiębiorstw w UE zatrudniających co najmniej 10 osób, o 6,5 punktu procentowego więcej niż rok wcześniej. Polska z wynikiem 8,4 proc. zajęła przedostatnie miejsce we Wspólnocie. Niżej była tylko Rumunia (5,2 proc.), a liderem okazała się Dania (42 proc.).
Przy takich danych książka ministra cyfryzacji o AI jest dokumentem politycznym, nie tylko publikacją popularnonaukową. Czytelnicy mają prawo oczekiwać, że przyszłość technologii będzie w niej opisana na solidnych podstawach historycznych. Sam Gawkowski mówił przy okazji premiery, że dla zwykłego obywatela AI to właśnie tytułowa „niewidzialna rewolucja”. Tym bardziej jej fundamenty nie powinny być niewidzialne w książce, która ma ją wyjaśniać.
Źródła i metodologia
Artykuł powstał na podstawie analizy redakcji AIPORT.pl oraz dodatkowych źródeł, w tym darmowego fragmentu książki „Niewidzialna rewolucja. Jak AI przejmuje świat” udostępnionego przez wydawnictwo Helion, oryginalnego wniosku McCarthy’ego, Minsky’ego, Rochestera i Shannona z 31.08.1955, opublikowanego w AI Magazine oraz komunikatu Eurostatu z 11.12.2025. Lokalny kontekst: Spider’s Web, CyberDefence24, PAP, Lubimyczytac.pl. Profil Christophera Keruaca na X: https://twitter.com/CKeruac.
Fragment wniosku z Dartmouth i sformułowanie Pameli McCorduck zostały zweryfikowane z oryginalnym anglojęzycznym materiałem źródłowym.
Komentarz redakcyjny i ocena kontekstu branżowego: Piotr Wolniewicz, Redaktor Naczelny AIPORT.pl.
Artykuł będzie aktualizowany w miarę pojawiania się nowych informacji w temacie książki Krzysztofa Gawkowskiego i reakcji na nią.
